Sól a sprawa polska

W związku z niedawnym świętem Konstytucji 3 maja chciałbym przypomnieć mało dziś znany, ale niezwykle ciekawy artykuł autorstwa Stanisława Majewskiego pt. „Sól polska w początkach panowania austriackiego w Galicji”, publikowany w kilku częściach w 1917 r. na łamach „Czasopisma Górniczo-Hutniczego”. Autor bardzo szczegółowo opisuje przejęcie polskich żup solnych przez Austrię po I rozbiorze, budowę monopolu solnego oraz gospodarcze uzależnianie Rzeczypospolitej od galicyjskiej soli. Artykuł jest obszerny i miejscami trudny w lekturze — zawiera liczne cytaty staropolskie, niemieckie i łacińskie oraz wiele dawnych terminów technicznych związanych z warzeniem i handlem solą. Dlatego zamieszczam jego skrócone streszczenie, zachowujące jednak najciekawsze wątki i szczegóły dotyczące funkcjonowania dawnych żup, handlu solą i polityki państw zaborczych.

Czy Góry Słonne są… słone?

Dzięki uprzejmości organizatorów można posłuchać mojego solnego wykładu: "Czy Góry Słonne są… słone?", Bieszczadzka Akademia, wydanie 03/2026 - Bieszczadzkie Centrum Dziedzictwa Kulturowego. Zapraszam do obejrzenia i odsłuchania

Górnictwo i hutnictwo w stosunku do gospodarstwa lasowego. Saliny

C.k. Warzelnia soli Lacko na mapie katastralnej, ok 1850 r
zwraca uwagę "spolszczenie" nazwy saliny po ukształtowaniu się autonomii Galicji 

Górnictwo i hutnictwo w stosunku do gospodarstwa lasowego. 1. Saliny.  Rozdział z tomu 10: Przemysł drzewny, Rocznika Statystyki Przemysłu i Handlu Krajowego z 1888 autorstwa Tadeusza Rutowskiego. 

Sól św. Agaty

W dzień św. Agaty  do dzisiaj święci się w polskich kościołach sól, chleb, a czasami także wodę. O ile święcenie chleba św. Agaty (niekiedy w kształtach nawiązujących do atrybutów męczeństwa tej Świętej) jest dość powszechne w różnych krajach europejskich, o tyle sól św. Agaty jest właściwie zwyczajem czysto polskim. Skąd się wzięła ta tradycja? Opowiada o tym artykuł Sól św. Agaty autorstwa polskiego etnologa, etnografa i folklorysty dr. Adama Fischera pochodzącego z Przemyśla.

W dzień św. Agaty (5 lutego) święci się w Polsce już od dawna chleb, wodę i sól. Lecz nie od razu odbywało się poświęcenie w obecnej formie. Rytuał piotrkowski świadczy, że we mszy o św. Agacie na końcu kanonu po słowach: „largitor admitte“ poświęcano przy ołtarzu owoce. Przytem kapłan prosił Pana Boga za pośrednictwem św. Agaty, by poświęcone chleb i woda nabrały cudownej mocy i aby wrzucone w szalejące płomienie pożaru, tłumiły wszelki choćby najstraszniejszy ogień. Zwyczaj ten ma uzasadnienie w szczegółach z życia tej świętej. Gdy Katanja bowiem wskutek wybuchu Etny znajdowała się w wielkiem niebezpieczeństwie, mieszkańcy udali się do grobu św. męczenniczki a wziąwszy jej płaszcz, wystawili przeciw żywiołowi, prosząc Boga o odwrócenie klęski... I stał się cud... Ogień zwrócił się w inną stronę.

Słone źródła w dolinie Osławy i Osławicy

Prełuki w dolinie Osławy to miejscowość w Bieszczadach Zachodnich, gdzie od wieków znane było słone źródło. Według danych gromadzonych przez Austriaków w 1848 roku miało być silne i wydajne (Bestand keine saline soll reiche Soole haben)

Czy Solina jest słona?

Widok na zalaną Solinę z wystającą Wyspą Małą i na Werlas, na ostatnim planie góra Smerek

Według popularnych przewodników nazwa Solina pochodzi od eksploatowanych tutaj już od średniowiecza słonych źródeł.  O ile istnienie naturalnych wypływów wody z mniejszą lub większą zawartością NaCl jest udokumentowane w źródłach, o tyle ich eksploatacja do dziś nie znajduje potwierdzenia w dokumentach czy w badaniach archeologicznych.

Halofity salin tyrawskich

Owocostany turzycy niby-lisiej  Carex cuprina (fakultatywny halofit)

Zgodnie z poprzednią zapowiedzią w skwar południa wybrałem się obejrzeć roślinność przy słonych źródłach w Siemuszowej. Dno niewielkiego potoku w tym miejscu rozszerza się nieco, a roślinność o halofilnym charakterze zajmuje pas wzdłuż dna dolinki o wymiarach 5x10 m. Wyróżnia się wyraźnie wśród bujnej, zwartej i wysokiej roślinności wilgociolubnej otaczającej solnisko ze wszystkich stron.

Roślinność halofitowa z Siemuszowej

Dawna cerkiew Przemienienia Pańskiego w Siemuszowej, obecnie  kościół rzymskokatolicki 

Niedawno zmarły były dyrektor Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce, profesor Antoni Jodłowski w 1985 roku opublikował artykuł "Badania powierzchniowe w rejonie Gór Słonych koło Sanoka". Opisał w nim cztery słone źródła trzy z Tyrawy Solnej i jedno z Siemuszowej. O tej ostatniej profesor napisał: Siemuszowa - źródło słone usytuowane jest w dolinie małego strumyka bez nazwy, lewobrzeżnego dopływu Tyrawki, na łące ob. Bogdana Jaczyszyna. W miejscu tym dolina nieznacznie rozszerza się tworząc rodzaj kotliny z roślinnością halofitową i osuwiskami na zboczach, odsłaniającymi warstwy iłów i glin czwartorzędowych. Przy źródle widoczne są jeszcze resztki obudowy drewnianej, a samo miejsce nazywano dawniej "Soliskiem". Na sąsiednich polach nie stwierdzono wprawdzie śladów osadnictwa prahistorycznego ani wczesnośredniowiecznego, jednakże istnienia ich nie można całkowicie wykluczyć z uwagi na występowanie w okolicy dużej ilości pastwisk i łąk, uniemożliwiających przeprowadzenie szczegółowej penetracji terenu.

O soli ruskiej defluitacji

Przemyśl nad rzeką Sanem (1873-1883), Napoleon Orda
widoczna duża łódź żaglowa "osobowa" i tratwy (galary?) wyładowane towarami 

Sądziłem niegdyś, że najwyższy punkt spławu soli mógł być w Tyrawie Solnej, ale do tej pory nie znalazłem na to potwierdzenia. Wikipedia pisze o „soli tyrawskiej” notowanej na składzie celnym w Sandomierzu w średniowieczu, ale niestety jak to często w Wikipedii bywa bez wskazania źródła.

Historia solą przyprawiana

„Historia solą przyprawiana”
Przewodnik po gminie Sanok i Borysławiu

W latach 2021-2023 Gmina Sanok w partnerstwie z Radą Miasta Borysław zrealizowała projekt „Historia solą przyprawiana”. Przedsięwzięcie miało na celu przypomnienie dziedzictwa kulturowego i historii związanej z wydobyciem i produkcją soli.

Wzloty i upadki tyrawskiej bani

Widok na Tyrawę Solną i Diablą Górę z wczesnośredniowiecznym grodziskiem

Nie tak dawno udało nam się zebrać sporo wiadomości o salinach na brzegu  Karpat w artykule „Ślady górnictwa i warzelnictwa solnego z czasów nowożytnych we wschodniej części Pogórza Przemyskiego”. W pracy tej nie podejmowaliśmy tematu Tyrawy Solnej ze względu na odmienność geograficzną i do pewnego stopnia historyczną. Niemniej jednak temat słonych źródeł i warzelni w tej wsi pojawiał się już na tym blogu kilkukrotnie. Do pełnego obrazu tego znanego od czasów prehistorycznych miejsca warzenia soli jeszcze daleko, więc dzisiaj przygarść dat i faktów. Spróbujemy też odpowiedzieć na pytanie czy jak mówi powszechny pogląd: Ostatnie żupy solne zostały zlikwidowane przez władze austriackie po wyczerpaniu się przemysłowych zasobów tych złóż.

Słonoluby w Tyrawie Solnej

Ochthebius (s.str.) caudatus FRIVALDSZKY, 1883 wg Jäch i in. 2019
3 - samiec, 4 - samica, skala po prawej stronie fotografii to 0,5 mm

Natknąłem się niedawno na artykuł o odkryciu nowego wodnego chrząszcza z rodziny Hydraenidae. Jest to grupa bardzo małych chrząszczy wodnych, występująca na całym świecie. Owady te mają około 0,8 do 3,3 mm długości. Imago przechowują powietrze na spodzie ciała, a także pod pokrywami, co pozwala im poruszać się pod wodą, chociaż nie potrafią aktywnie pływać. Opisano do tej pory około 1300 gatunków w 42 rodzajach. Artykuł na podstawie weryfikacji DNA ponownie opisuje żyjący w wodach słonych gatunek Ochthebius caudatus wyróżniony w XIX wieku. Co ciekawe tego halofilnego chrząszcza opisano z karpackich solanek w Rumunii, na Węgrzech i w naszej Tyrawie Solnej. Polskiej części odkrycia dokonał entomolog Dariusz Twardy. 

Górnictwo i hutnictwo w stosunku do gospodarstwa lasowego. Saliny.

Górnictwo i hutnictwo w stosunku do gospodarstwa lasowego. Saliny. 

Artykuł dr Tadeusza Rutowskiego (1852-1918)

Najdawniejsze przemysłowe użytkowanie lasów na miejscu w kraju, wiąże się z dziejami górnictwa i hutnictwa kraju naszego. Jeżeli z jednej strony górnictwo i hutnictwo jest wielkim i trwałym konsumentem drzewa, i posiadanie w kraju licznych kopalń oraz pieców i hut wytapiających rudy, kuźnie i fabryk przerabiających metale na półfabrykaty i fabrykaty, może dla gospodarstwa leśnego zapewnić stały odbiór drzewa wyrobowego i opałowego to z drugiej strony, obfitość lasu, bogactwo drzewa w okolicach dalekich od spławów, gdzie drzewo w inny sposób nie do zużytkowania, może wywołać przemysł hutniczy, zależący od obfitości paliwa, który z tą obfitością drzewa stoi, a z jej wyczerpaniem ginie. Dzisiejsza Galicya posiada prawie wszystkie saliny dawnej Rzeczypospolitej, to magnum sal nie tylko Polski ale Europy. Wieliczka i Bochnia potrzebowały wielkich ilości drzewa na odbudowę oraz paliwa na warzonkę. 

„Dzikie“ warzelnictwo soli na Podkarpaciu - artykuł Józefa Siemaszkiewicza

Ogólny widok zabudowań kopalni soli w Stebniku (obok Drohobycza)

Trzy lata temu prezentowałem na łamach bloga artykuł "Tajne warzelnictwo soli i kradzieże leśne na Huculszczyźnie - spostrzeżenia i wnioski" autorstwa Stanisława Iwaszko komisarza Policji Państwowej w Kołomyi z 1937 r. Na zakończenie 2021 roku zbliżony w tematyce lecz znacznie bliższy w przestrzeni artykuł Józefa Siemaszkiewicza o Stebniku między Truskawcem, a Drohobyczem.

Słonne - A jeźli sól zwietrzeje, czem solona będzie?

Słonne to wioska z jedną z najbardziej "słonych nazw" na Pogórzu. Istotnie zgodnie z encyklopedycznym opisem ze Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Słone wieś nad Sanem w powiecie brzozowskim, parafia rzymsko-katolicka i urząd pocztowy w Dubiecku (odl. 7 km.), parafia grecko-katolicka w Ruskiej Wsi. Na obszarze wsi jest źródło słone, przy którym dawniej była warzelnia soli. Po jej zniesieniu woda nie przynosi użytku, gdyż straż finansowa nic pozwala mieszkańcom nawet bydła poić przy źródle. Wieś ma 210 mieszkańców (180 rz.-kat., 30 gr.-kat.). Większy obszar zdawna był własnością Krasickich. 

Opisanie żuppy Hoyskiey

Dolina Wiaru w Hujsku

Od dawna błąkam się po Pogórzu w poszukiwaniu słonych źródeł. W tym roku dzięki inicjatywie  archeologa dr. Macieja Dębca ukazał się efekt owego błąkania w postaci artykułu naukowego napisanego  wspólnie z synem Janem bezrobotnym absolwentem historii UJ .

Kotów albo jak dotrzeć do źródła?

Kapliczka, krzyż i źródło ujęte w studnię

Jadąc do Birczy od Kuźminy mijamy boczną drogę w lewo z kierunkowskazem "Rudawka 3". Nie tak dawno znak miał nieco inną tabliczkę "Kotów 7", co bywało powodem uśmiechu miłośników tych sympatycznych zwierząt. Oczywiście mimo innego napisu droga prowadzi tam gdzie prowadziła, to znaczy  przez Rudawkę do Kotowa.

O prasołach, zwaryczach i warzbie

Zakład zdrojowy w Truskawcu, „Tygodnik Ilustrowany” 1872

Dzieje warzelnictwa soli w dawnym Truskawcu. Tadeusza Lorenza
Fragment niedrukowanej pracy: „Truskawiec w latach 1461—1936, zarys historyczny".

Obok rolnictwa, najważniejszą gałęzią gospodarki Truskawca było warzenie soli z solanki, zwanej na Rusi surowicą. Źródła słone rozrzucone były na dużej przestrzeni Podkarpacia począwszy do Sanoka aż po Kosów. Największe ich skupienie znajdowało się w starostwie drohobyckim , stanowiąc żupy ruskie (Drohobycz, Solec, Modrycz, Kołpiec, Stebnik, Stanyla, Truskawiec, Uliczno i Kotów). Nie można dokładnie określić czasu ich powstania na podstawie źródeł zachowanych. Istnieją jednak dane, że były one czynne już w XIV wieku.

Jureczkowa - słone źródła i paskudni Austriacy

Sól kruszcowa i sól warzona

W różnych opracowaniach i  przewodnikach turystycznych często można spotkać się ze stwierdzeniem, że austriackie władze Galicji w okresie rozbiorów  zasypywały słone źródła, lub przynajmniej zabraniały czerpania słonej wody wprowadzając monopol solny.  Te stwierdzenia obarczone są według mnie sporymi nieścisłościami. Błędy te są jednak na tyle powszechne, że pozostaje chyba jedynie jak mówią Austriacy Erzähl’s im Salzamt (poskarżyć się w urzędzie solnym klik>)

Tajne warzelnictwo soli i kradzieże leśne na Huculszczyźnie - spostrzeżenia i wnioski

artykuł autorstwa Stanisława Iwaszko komisarza Policji Państwowej w Kołomyi z 1937 r.

Jednym z najciekawszych zakątków naszej Rzeczypospolitej jest jej południowo-wschodni kraniec, wciśnięty wysokim pasmem górskim pomiędzy Czechosłowację a Rumunię. Ta połać ziemi, Huculszczyzna, dzięki swym przepięknym widokom górskim oraz szczególnym powabom regionalnym, ściąga ku sobie turystów i uczonych, którzy badają Huculszczyznę, zwłaszcza pod względem etnograficznym i geologicznym. 

Pakowanie hurmanów (topek) w salinie w Kosowie (przełom XIX/XX w.)