Z biegiem Wiaru

Wiosenny Wiar pod Makową

Wiar jest niewątpliwie rzeką Pogórza Przemyskiego, choć bierze początek jako górski potok i przecina kilka mezoregionów fizycznogeograficznych. Wiar liczący niespełna 75 km, dwukrotnie przekracza granicę państwową, na swojej drodze tworzy przełomy, odsłania skały liczące dziesiątki milionów lat, mija dawne wsie i miejsca pielgrzymkowe, by ostatecznie zakończyć bieg w Sanie na terenie Przemyśla. Spróbujmy prześledzić jego drogę od pierwszych źródeł aż do ujścia.

Czy Góry Słonne są… słone?

Dzięki uprzejmości organizatorów można posłuchać mojego solnego wykładu: "Czy Góry Słonne są… słone?", Bieszczadzka Akademia, wydanie 03/2026 - Bieszczadzkie Centrum Dziedzictwa Kulturowego. Zapraszam do obejrzenia i odsłuchania

Górnictwo i hutnictwo w stosunku do gospodarstwa lasowego. Saliny

C.k. Warzelnia soli Lacko na mapie katastralnej, ok 1850 r
zwraca uwagę "spolszczenie" nazwy saliny po ukształtowaniu się autonomii Galicji 

Górnictwo i hutnictwo w stosunku do gospodarstwa lasowego. 1. Saliny.  Rozdział z tomu 10: Przemysł drzewny, Rocznika Statystyki Przemysłu i Handlu Krajowego z 1888 autorstwa Tadeusza Rutowskiego. 

Trzech panów w łódce (nie licząc gimnazjalistów)

czyli jak profesorowie Błażek, Mączyński i Trella popłynęli z młodzieżą z Przemyśla do Warszawy w lipcu 1914. 

21 listopada miałem okazję uczestniczyć w konferencji pt. Tadeusza Trelli pasje i zbiory, w 140 rocznicę urodzin, organizowanej przez Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej oraz Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu. W biograficznym wystąpieniu p. Bożena Szwic przypomniała ciekawe wydarzenie z życia przemyślanina - wakacyjny rejs Sanem i Wisłą.

Asawuła z pod Pacławia

Wizyta cesarza w Gmachu Sejmu Krajowego we Lwowie
z cyklu "Podróż inspekcyjna cesarza Franciszka Józefa I po Galicji we wrześniu 1880 r."
autor Henryk Rodakowski (1823-1894)

Kolejny materiał o Tyszkowkich to satyryczny portret ze zbioru "Album fotograficzne" autorstwa Kalasantego Kruka, czyli Kazimierza  Chłędowskiego. Ten cykl felietonów powstał w latach 60-tych XIX wieku. Czy rozpoznacie, o którym Tyszkowskim opowiada?

Tyszkowscy - po śladach myśliwskiej legendy

Obszar dawnego folwarku Tyszkowskich w Huwnikach

O rodzie Tyszkowskich pisałem na tym blogu w 2020 roku korzystając z niezbyt pochlebnego opisu  z pamiętnika Jana Porembalskiego "Wspomnienia z birczańskiego". Rodzina Tyszkowskich oraz inne podprzemyskie rody zyskały ostatnio nową sławę dzięki powieściom autorstwa Magdy Skubisz zapoczątkowanych tomem Aptekarka (2022). Dotychczas czterotomowy cykl, stanowi interesujący przykład współczesnej prozy łączącej elementy realizmu Galicji z lat 1854-1855 z ezoteryczno-zielarskimi wątkami oraz feministyczną, ahistorycznie nowoczesną wrażliwością. Mieszanka ta choć ryzykowna, nie jest pozbawiona walorów poznawczych i groteskowego miejscami humoru. Autorka korzystając z autentycznych nazwisk, miejsc i faktów, tworzy nową legendę Pogórza Przemyskiego budując klasyczny romansowy trójkąt - heroina w osobie zielarki Katji i dwóch konkurentów Józef (ok. 1827-1882) i Antoni Tyszkowscy (1825-1895). Powieściowy Józef to postać niemal idealna – przystojny, bosko umięśniony, prawy, spokojny i rozważny, lojalny wobec osób bliskich, romantyczny obserwator przyrody. Jego brat Antoni to typ początkowo odrażający, nadużywający jadła i trunków namiętny myśliwy, dręczący chłopów chutliwy awanturnik. Zielarka Katja inspirowana dwiema realnymi postaciami, jawi się jednak nie tyle jako rekonstrukcja historyczna, ile jako alegoryczna figura kobiecej mądrości i niezależności – outsiderka kontrastująca z patriarchalnym światem XIX wieku.

Jak powieściowe opisy  głównych bohaterów mają się do historycznych realiów,  dowiemy się pewnie dzięki pracy p. Janusza Dedio - regionalisty badającego historię rodziny Tyszkowskich (patrz publikacja pt. "Rodzina Tyszkowskich. Zapomniana historia" i kolejne tomy).

Makowa Kolonia w 1908 roku

Widok na stary cmentarz ewangelicki w Makowej

O Makowej na tym blogu pisałem już kilka razy klik>. Tym razem trochę nowych materiałów o społeczności niemieckiej z Makowej w tym archiwalne zdjęcia oraz tłumaczenie artykułu „Makowa. (Wauderversammlung.)” z Deutsches Volksblatt für Galizien z 22 maja 1908 roku.

Wąwóz Maziarnia w Kruhelu Małym

Według Prognozy oddziaływania na środowisko do projektu zmiany studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Przemyśla: "Wąwóz Maziarnia w Kruhelu Małym – najbardziej wartościowy pod względem przyrodniczym teren w Przemyślu. Na niewielkim obszarze, o powierzchni ok.1 km² można tu zaobserwować wyjątkowo zróżnicowane utwory geologiczne z różnych epok i okresów, ciekawe procesy geomorfologiczne - aktualnie czynne osuwisko, bogatą faunę i florę. Rośnie tu ok. 400 gatunków roślin naczyniowych, w tym 30 podlegających ochronie. Ze zbiorowisk roślinnych można tu podziwiać fragmenty „łąkowego stepu kwietnego” z rzadkimi roślinami kserotermicznymi i ciepłolubnymi oraz zarośla z wyjątkowo bogatym runem grądowym. Teren ten powinien być chroniony dla celów dydaktycznych i rekreacyjnych."

Pamięci Piotra - niezwykłego przyrodnika z Przemyśla

Dziś dotarła do mnie niezmiernie przykra wiadomość. 24 stycznia 2025 roku zmarł Piotr - przyrodnik z Przemyśla, pasjonat o niezwykłej zdolności odnajdywania nowych stanowisk roślin i grzybów. Na platformie blogspot dziesięć lat prowadził bloga "Ciekawe rośliny Przemyśla i okolic" dzieląc się z innymi miłośnikami roślin swoją samodzielnie zdobywaną, ogromną wiedzą przyrodniczą. Wcześniej jego notatki florystyczne i faunistyczne pojawiały się  na WordPressie. 

Miłośnik przyrody i wycieczek rowerowych, gawędziarz ze swadą opowiadający  o swoich odkryciach.

Jak pisał na swoim blogu: "Botanika jest bardzo ciekawa, a połączona z szukaniem botanicznych skarbów czyli stanowisk roślin rzadkich, daje wiele przyjemności. Każdy na terenie gdzie mieszka, może zabawić się w botanicznego odkrywcę." I faktycznie Piotr takim odkrywcą był. Przez te lata na blogu pojawiło się 710 postów opisujących setki, jeśli nie tysiące stanowisk ciekawych gatunków, niepodanych we wcześniejszych pracach florystycznych. Interesował się także przyrodą nieożywioną - w szczególności skałkami i wodospadami.

Korzystałem z jego znalezisk pisząc artykuł "Notatki do przemian roślinności stepowej Wzgórz Łuczycko-Jaksmanickich". Nie chciał być współautorem tej pracy, chociaż powinien (w literaturze cytuję liczne jego znaleziska). Jednak jak mi pisał chciał pozostać konsekwentny w swoim postanowieniu nienaukowego lub może nieformalnego podejścia do botaniki. 

Wspominałem o nim niedawno w poście Mur Krzeczkowski - nowy rezerwat na Pogórzu Przemyskim. Z tego co wiem z jego znalezisk korzystali też inni botanicy i mykolodzy np.: Nowe stanowiska roślin naczyniowych Polski, 5 i Grzyby chronione Polski Rozmieszczenie, zagrożenia, rekomendacje ochronne

Długo walczył z postępującą chorobą stąd też w ostatnim roku nie było żadnych nowych postów. I niestety więcej nie będzie. 

Niech Bóg łaskawie przyjmie Tego, który zachwycał się jego dziełem.

Najwyższe drzewo na Pogórzu Przemyskim? (czyli nominacja na odkrycie przyrodnicze 2024 roku)

Najwyższe drzewo na Pogórzu Przemyskim na Krajowej Mapie Koron Drzew

Zaledwie wczoraj przeczytałem informację, że w Nadleśnictwie Stary Sącz, Leśnictwie Rożnów, w dolince potoku u podnóża góry Majdan (znanym mi skądinąd :-), udało się zmierzyć najwyższe drzewo liściaste w Polsce – buka pospolitego o wysokość 50,8 m. Jak piszą znalazcy "Drzewo zostało wstępnie zidentyfikowane dzięki danym lotniczego skaningu laserowego". 

Mur Krzeczkowski - nowy rezerwat na Pogórzu Przemyskim

Północna część rezerwatu  „Mur Krzeczkowski”

Sześć lat temu pisałem, że najmłodszym rezerwatem w województwie podkarpackim jest rezerwat przyrody nieożywionej "Kozigarb" utworzony 7 grudnia 2012 r. W „międzyczasie”  sytuacja nieco się zmieniła. Od czasu tamtego posta na Podkarpaciu powstało cztery rezerwaty:
- leśny rezerwat przyrody „Przysłup” utworzony 19 VIII 2021 na powierzchni 213,12 ha;
- rezerwat przyrody nieożywionej „Olzy” utworzony 10 VIII 2022 na powierzchni 41,45 ha;
-krajobrazowy rezerwat przyrody „Dolina Smarkatej” utworzony 18 IV 2024 na powierzchni 55,94 ha;
- rezerwat przyrody nieożywionej „Mur Krzeczkowski” utworzony 19 XII 2024 na powierzchni 62,44 ha.

Murawy kserotermiczne doliny Wiaru - reminiscencje

Już prawie dwadzieścia lat trwa moja fascynacja ciepłolubnymi murawami Doliny Wiaru. Góra Filipa, Kopystańka, Szałwiowy Stok w Huwnikach, Step Kwietny w Rybotyczach to nazwy, które przywołują ciepłe wspomnienia różnorodnych wycieczek, inwentaryzacji, monitoringów czy nawet przypadkowych przejazdów.

Obelisk w Łodzince Dolnej

 

Na sąsiednim blogu Piotra z Przemyśla w poście "Z Cisowej na cztery strony świata" natknąłem się jakiś czas temu na opis ciekawego obiektu: Na końcu trasy przy drodze spotkałem znowu ciekawy obiekt, tym razem wykonany ludzką ręką. Był to  monument w postaci granitowego sześcianu stojącego na kamiennym postumencie, bez żadnych napisów. Może ma on związek z istniejącą tu kiedyś , w tym rejonie  cerkwią. Obiekt ewidentnie wyglądał na jakiejś upamiętnienie i to dość okazałe. Blok granitu w formie nie do końca regularnego prostopadłościanu o wymiarach około 1x1x0,5m, osadzono węższym bokiem w solidnej betonowej podstawie o wymiarach 1x1m.

O soli ruskiej defluitacji

Przemyśl nad rzeką Sanem (1873-1883), Napoleon Orda
widoczna duża łódź żaglowa "osobowa" i tratwy (galary?) wyładowane towarami 

Sądziłem niegdyś, że najwyższy punkt spławu soli mógł być w Tyrawie Solnej, ale do tej pory nie znalazłem na to potwierdzenia. Wikipedia pisze o „soli tyrawskiej” notowanej na składzie celnym w Sandomierzu w średniowieczu, ale niestety jak to często w Wikipedii bywa bez wskazania źródła.

Zaginiona kapliczka w Łodzince

Wzgórze Chomińskie  między Korzeńcem, Wolą Korzeniecką, a Łodzinką od kilku lat jest znane z upamiętnienia walk jakie 12 września 1939 r, stoczyła dywizja  24 Dywizja Piechoty dowodzona przez płk. Bolesława Schwarzenberga-Czernego  wspierana rozbitą pod Krosnem 2. Brygadą Górską.

Najstarsza huta szkła na Pogórzu Przemyskim?

Huta szkła w Hucie Brzuskiej wg mapy Miega

W XVIII i XIX wieku w okolicach Birczy funkcjonowało kilka hut szkła m.in. w:  Borownicy, Jasienicy Sufczyńskiej, Korzeńcu, Łodzince i Hucie Brzuskiej. Do ich obsługi sprowadzano robotników obeznanych w produkcji szkła, najczęściej "Mazurów" (czyli ludność polskojęzyczną) z bardziej zachodnich regionów Polski. Huta Brzuska może się poszczycić lokalizacją jednej z najstarszych hut szkła na Pogórzu Przemyskim. Według tradycji wyodrębniła się ona z Brzuski jako osada robotników pracujących w hucie na granicy wsi. Na mapie topograficznej Galicji z lat 1775-1783 (tzw. mapa Miega) miejscowość Huta Brzuska nosi nazwę Większa Huta, a w jej granicach pod Capową Górą zlokalizowana jest huta leśna (Waldhütter).

Jamna czy Grąziowa albo do dwóch razy sztuka

W opracowaniu p. Jadwigi Turczyńskiej "Historia wsi w latach 1511 – 1963 na podstawie literatury naukowej, pamiętników, wspomnień" przeczytałem niegdyś: Dotarł też do Jamny Górnej przemysł. Nad potokiem Mszaniec, przy granicy z Grąziową funkcjonowała założona pod koniec XIX wieku huta szkła, działająca do lat trzydziestych XX wieku. Po wojnie fundamenty zepchnięto spychaczem na brzeg potoku. W pobliżu stał młyn wodny i tartak parowy, należący do M. Segala, także właściciela huty szkła. Od końca XVIII do połowy XX wieku działał tartak wodny.

Huty szkła pod Birczą

Huty szkła (G.H.) w okolicach Birczy w połowie XIX wieku

 O produkcji i hutach szkła w Galicji rozpisywałem się prawie rok temu przy okazji huty szkła w Beniowej i nieco dawniej pisząc o Krościenku. Pisałem wówczas o dziewięciu hutach szklanych istniejących w zasięgu Lwowskiej Izby Handlowej w 1855 roku (Beniowa, Borownica, Jasienica, Korzeniec, Kubajówka, Łodzinka, Majdan Górny, Miłków, Sielce). Uwagę mą przykuło, że aż dwie położone były w okolicach Birczy, pora więc sprawdzić czy pozostały po nich jakieś ślady.

Bircza - historia epitafijna

Stary cmentarz w Birczy założony był w końcu XVIII wieku. Jego ozdobą jest kaplica grobowa Kowalskich z połowy XIX wieku oraz wiele ciekawych starych nagrobków. Kaplice grobowe tego typu powstawały w tym okresie w okolicznych miejscowościach jak grzyby po deszczu. Były świadectwem znaczenia i bogactwa miejscowych ziemian, którzy mimo że w 1848 roku pod względem prawnym przestali już być panami życia, a niekiedy i śmierci, swoich galicyjskich poddanych, nadal posiadali 42,36% ogółu galicyjskich gruntów klik>. A w górskich wioskach o większej lesistości, własność dominialna przewyższała powierzchnię części rustykalnej sięgając ponad 50%.

Słonne - A jeźli sól zwietrzeje, czem solona będzie?

Słonne to wioska z jedną z najbardziej "słonych nazw" na Pogórzu. Istotnie zgodnie z encyklopedycznym opisem ze Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Słone wieś nad Sanem w powiecie brzozowskim, parafia rzymsko-katolicka i urząd pocztowy w Dubiecku (odl. 7 km.), parafia grecko-katolicka w Ruskiej Wsi. Na obszarze wsi jest źródło słone, przy którym dawniej była warzelnia soli. Po jej zniesieniu woda nie przynosi użytku, gdyż straż finansowa nic pozwala mieszkańcom nawet bydła poić przy źródle. Wieś ma 210 mieszkańców (180 rz.-kat., 30 gr.-kat.). Większy obszar zdawna był własnością Krasickich.