Zamkowy Las w Czudcu – jaki był przed blisko wiekiem

W Archiwum Państwowym w Przemyślu zgromadzono sporo zbiór planów urządzenia lasu majątków leśnych z Podkarpacia z okresu międzywojennego. Niedawno miałem okazję obejrzeć kilka z nich, ze starannie wykonanymi odręcznymi mapami i opisami taksacyjnymi w formie maszynopisów. Moją uwagę zwrócił "Plan gospodarczy dla obrębu Czudec na okres 1939/1940-48/49 własności Adama Uznańskiego" autorstwa  inż. Antoniego Ilgnera z Rzeszowa.

Alabaster z Łopuszki - historia prasowa

Zdjęcie archiwalne szybu kopalni w Łopuszce Wielkiej z profilu  "Polska południowo-wschodnia"
– cyfrowa korekta jakości obrazu z wykorzystaniem AI.

W marcu 2026 roku pojawiła się informacja, że ponad osiem hektarów terenu po dawnej kopalni alabastru w Łopuszce Wielkiej zostanie przekazane gminie Kańczuga. Samorząd zamierza wykorzystać ten obszar na cele rekreacyjne i sportowe. Dla młodszych mieszkańców i przybyszy, naturalnym jest aby właśnie w ten sposób wykorzystać rozległe chaszcze za siedzibą Komunalnego Klubu Sportowego Alabaster. Starsi pamiętają jeszcze żywe przedsiębiorstwo górnicze z nadziejami na lepszą przyszłość. 

Storczyk samczy i romantyzacja krajobrazu biedy. Kilka refleksji o ochronie bioróżnorodności łąk i pastwisk

Początkiem maja i kwietnia, często podziwiam bieszczadzkie pastwiska budzące się do życia po zimowej szarości. Pod względem przyrodniczym to miejsca specyficzne, z oryginalną florą, fauną, a nawet biotą grzybów. Sztandarowym przedstawicielem tej ostatniej grupy jest dla mnie czasznica oczkowata, której jesienne owocniki jeszcze wiosną dymią zarodnikami, potrącone krowią racicą.

Gwoźnickie kapliczki

Obecny wygląd kapliczki w otoczeniu starych modrzewi w Gwoźnicy Dolnej 

Wędrując po Pogórzu dostrzegamy, że przyrodniczo-kulturowy krajobraz utkany z osad, pól, przylasków i lasów, zdobny jest licznymi perełkami małej architektury sakralnej. Spotykane w miejscach oczywistych, ale też niespodziewanych, kapliczki "na krzyżówkach", krzyże na pagórkach, stare pasyjki zawieszone wysoko na pniach drzew. Dla codziennych przechodniów są tylko elementem pejzażu – czymś, do czego oczy przywykły - a przecież każda z nich ma swoją historię. Czasem bardzo osobistą, czasem gromadzką, czasem tak dawną, że jej sens trzeba dziś odczytywać jak zagadkę.

Uranowe łupki i atomowe Bieszczady

Współczesna radiometria łupków bitumicznych z Bezmiechowej - maks. 0,27 μSv/h czyli 27 µR/h 

Co jakiś czas w mediach powraca sensacyjna historia, że w czasach PRL planowano w Bieszczadach próbę bomby atomowej. W różnych wersjach tej opowieści pojawiają się odludne góry, tajne prace wojskowe i pomysł przeprowadzenia eksplozji gdzieś daleko od ciekawskich oczu. Brzmi to jak scenariusz filmu sensacyjnego – ale czy ta legenda ma jakiekolwiek oparcie w rzeczywistości? Okazuje się, że u jej podstaw leżą geologia i lasery.

Górnictwo i hutnictwo w stosunku do gospodarstwa lasowego. Saliny

C.k. Warzelnia soli Lacko na mapie katastralnej, ok 1850 r
zwraca uwagę "spolszczenie" nazwy saliny po ukształtowaniu się autonomii Galicji 

Górnictwo i hutnictwo w stosunku do gospodarstwa lasowego. 1. Saliny.  Rozdział z tomu 10: Przemysł drzewny, Rocznika Statystyki Przemysłu i Handlu Krajowego z 1888 autorstwa Tadeusza Rutowskiego. 

Ustrzyckie dendroglify

Ustrzyki Dolne w końcu lat 60-tych ubiegłego wieku - widok na pasmo Małego Króla z dendroglifem XX 

Gdy mówimy o dendroglifach, czyli obrazach i napisach tworzonych z drzew lub krzewów –przychodzą na myśl monumentalne realizacje z czasów ZSRR, albo współczesny patriotyczny projekt z okazji 100-lecia odzyskania niepodległości – uprawy modrzewiowej w postaci godła państwowego w Nadleśnictwie Lipusz. 

Kaplica Wiktorów w Załużu

W 2025 roku odwiedziłem miejsce, które kusiło mnie odkąd Miejska Biblioteka Publiczna w Sanoku opublikowała w wersji cyfrowej kolekcję archiwalną rodziny Wiktorów z Wiatrowic herbu Brochwicz – jednego z najznamienitszych rodów Ziemi Sanockiej. 

Asawuła z pod Pacławia

Wizyta cesarza w Gmachu Sejmu Krajowego we Lwowie
z cyklu "Podróż inspekcyjna cesarza Franciszka Józefa I po Galicji we wrześniu 1880 r."
autor Henryk Rodakowski (1823-1894)

Kolejny materiał o Tyszkowkich to satyryczny portret ze zbioru "Album fotograficzne" autorstwa Kalasantego Kruka, czyli Kazimierza  Chłędowskiego. Ten cykl felietonów powstał w latach 60-tych XIX wieku. Czy rozpoznacie, o którym Tyszkowskim opowiada?

Tyszkowscy - po śladach myśliwskiej legendy

Obszar dawnego folwarku Tyszkowskich w Huwnikach

O rodzie Tyszkowskich pisałem na tym blogu w 2020 roku korzystając z niezbyt pochlebnego opisu  z pamiętnika Jana Porembalskiego "Wspomnienia z birczańskiego". Rodzina Tyszkowskich oraz inne podprzemyskie rody zyskały ostatnio nową sławę dzięki powieściom autorstwa Magdy Skubisz zapoczątkowanych tomem Aptekarka (2022). Dotychczas czterotomowy cykl, stanowi interesujący przykład współczesnej prozy łączącej elementy realizmu Galicji z lat 1854-1855 z ezoteryczno-zielarskimi wątkami oraz feministyczną, ahistorycznie nowoczesną wrażliwością. Mieszanka ta choć ryzykowna, nie jest pozbawiona walorów poznawczych i groteskowego miejscami humoru. Autorka korzystając z autentycznych nazwisk, miejsc i faktów, tworzy nową legendę Pogórza Przemyskiego budując klasyczny romansowy trójkąt - heroina w osobie zielarki Katji i dwóch konkurentów Józef (ok. 1827-1882) i Antoni Tyszkowscy (1825-1895). Powieściowy Józef to postać niemal idealna – przystojny, bosko umięśniony, prawy, spokojny i rozważny, lojalny wobec osób bliskich, romantyczny obserwator przyrody. Jego brat Antoni to typ początkowo odrażający, nadużywający jadła i trunków namiętny myśliwy, dręczący chłopów chutliwy awanturnik. Zielarka Katja inspirowana dwiema realnymi postaciami, jawi się jednak nie tyle jako rekonstrukcja historyczna, ile jako alegoryczna figura kobiecej mądrości i niezależności – outsiderka kontrastująca z patriarchalnym światem XIX wieku.

Jak powieściowe opisy  głównych bohaterów mają się do historycznych realiów,  dowiemy się pewnie dzięki pracy p. Janusza Dedio - regionalisty badającego historię rodziny Tyszkowskich (patrz publikacja pt. "Rodzina Tyszkowskich. Zapomniana historia" i kolejne tomy).

Makowa Kolonia w 1908 roku

Widok na stary cmentarz ewangelicki w Makowej

O Makowej na tym blogu pisałem już kilka razy klik>. Tym razem trochę nowych materiałów o społeczności niemieckiej z Makowej w tym archiwalne zdjęcia oraz tłumaczenie artykułu „Makowa. (Wauderversammlung.)” z Deutsches Volksblatt für Galizien z 22 maja 1908 roku.

O dziewięśćsetletniej lipie na Chełmie

Kapliczka z Chełmu w 1989 i 2025 roku

Franciszek Kotula lubił po wielokroć wracać w odwiedzane wcześniej miejsca, aby sprawdzić koncepcje, które „w międzyczasie” wpadły mu do głowy. Tak i mi zdarzyła się okazja, aby nawiedzić z bieszczadzkimi towarzyszami legendarną Górę Chełm nad Jaszczurową, którą po raz pierwszy dotknąłem stopą 1989 roku.

Słone źródła w dolinie Osławy i Osławicy

Prełuki w dolinie Osławy to miejscowość w Bieszczadach Zachodnich, gdzie od wieków znane było słone źródło. Według danych gromadzonych przez Austriaków w 1848 roku miało być silne i wydajne (Bestand keine saline soll reiche Soole haben)

Błędny czy błądzący kamień w rezerwacie Mójka

Ścieżka przyrodnicza w jedlinie w rezerwacie "Mójka"

W książce Franciszka Kotuli "Po Rzeszowskim Podgórzu błądząc: reportaż historyczny" wyczytałem niegdyś: Było to w czasach hitlerowskiej okupacji. Po polskiej ziemi plątali się ludzie gorsi od diabłów, nieporównanie gorsi od biesów. Ci ostatni stali się na końcu bohaterami romantycznych opowieści, tamtych do dziś się przeklina. Biesi w porównaniu z tamtymi byli raczej aniołami. Okupacyjni diabli czasami natrafiali na „kamienie" jak przysłowiowe kosy; ale to już tylko w przenośnia. 

Czy Solina jest słona?

Widok na zalaną Solinę z wystającą Wyspą Małą i na Werlas, na ostatnim planie góra Smerek

Według popularnych przewodników nazwa Solina pochodzi od eksploatowanych tutaj już od średniowiecza słonych źródeł.  O ile istnienie naturalnych wypływów wody z mniejszą lub większą zawartością NaCl jest udokumentowane w źródłach, o tyle ich eksploatacja do dziś nie znajduje potwierdzenia w dokumentach czy w badaniach archeologicznych.

Wodolecznictwo w Uhercach w XIX wieku

Galicyja w obrazach czyli galerya litografowanych widoków, okolic i najznakomitszych
zabytków w Galicyi z opisaniem obrazów w języku polskim i niemieckim 

UHERCE - Na trakcie cesarskim z Dobromila do Sanoka, niemal trzy mile od Sanoka, leży włość Uherce,20 mil od stolicy krajowej odległa. Piękna równina zewsząd amfiteatralnie pasmami gór otoczona i przez środek rzeką Olszanicą do Sanu wpadająca przerżnięta, miejsce to nader przyjemnem czyni oku. Od południa mglisty Bieszczad z poza gór wychyla swe poważne czoło, a przylegle wzgórza z rozlicznemi swemi przerwami, to w zieloną szatę urodzajnych smug, to w ciemny płaszcz lasów strojne, nie robią tego widoku dzikim, ale słodko rozmarzającym.

Wąwóz Maziarnia w Kruhelu Małym

Według Prognozy oddziaływania na środowisko do projektu zmiany studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Przemyśla: "Wąwóz Maziarnia w Kruhelu Małym – najbardziej wartościowy pod względem przyrodniczym teren w Przemyślu. Na niewielkim obszarze, o powierzchni ok.1 km² można tu zaobserwować wyjątkowo zróżnicowane utwory geologiczne z różnych epok i okresów, ciekawe procesy geomorfologiczne - aktualnie czynne osuwisko, bogatą faunę i florę. Rośnie tu ok. 400 gatunków roślin naczyniowych, w tym 30 podlegających ochronie. Ze zbiorowisk roślinnych można tu podziwiać fragmenty „łąkowego stepu kwietnego” z rzadkimi roślinami kserotermicznymi i ciepłolubnymi oraz zarośla z wyjątkowo bogatym runem grądowym. Teren ten powinien być chroniony dla celów dydaktycznych i rekreacyjnych."

Najwyższe drzewo na Pogórzu Przemyskim? (czyli nominacja na odkrycie przyrodnicze 2024 roku)

Najwyższe drzewo na Pogórzu Przemyskim na Krajowej Mapie Koron Drzew

Zaledwie wczoraj przeczytałem informację, że w Nadleśnictwie Stary Sącz, Leśnictwie Rożnów, w dolince potoku u podnóża góry Majdan (znanym mi skądinąd :-), udało się zmierzyć najwyższe drzewo liściaste w Polsce – buka pospolitego o wysokość 50,8 m. Jak piszą znalazcy "Drzewo zostało wstępnie zidentyfikowane dzięki danym lotniczego skaningu laserowego". 

Mur Krzeczkowski - nowy rezerwat na Pogórzu Przemyskim

Północna część rezerwatu  „Mur Krzeczkowski”

Sześć lat temu pisałem, że najmłodszym rezerwatem w województwie podkarpackim jest rezerwat przyrody nieożywionej "Kozigarb" utworzony 7 grudnia 2012 r. W „międzyczasie”  sytuacja nieco się zmieniła. Od czasu tamtego posta na Podkarpaciu powstało cztery rezerwaty:
- leśny rezerwat przyrody „Przysłup” utworzony 19 VIII 2021 na powierzchni 213,12 ha;
- rezerwat przyrody nieożywionej „Olzy” utworzony 10 VIII 2022 na powierzchni 41,45 ha;
-krajobrazowy rezerwat przyrody „Dolina Smarkatej” utworzony 18 IV 2024 na powierzchni 55,94 ha;
- rezerwat przyrody nieożywionej „Mur Krzeczkowski” utworzony 19 XII 2024 na powierzchni 62,44 ha.

Żołnierskie zaduszki w Uhercach

Uherce Mineralne jak wiele polskich miejscowości znaczone jest żołnierskimi grobami z wojennych nawałnic, które licznie przetaczały się przez Polskę. Podczas II wojny światowej 10 września 1939 roku  batalion Obrony Narodowej „Sanok” pod dowództwem kpt. Tadeusza Kuniewskiego został zaatakowany przez niemiecką kolumnę zmotoryzowaną i po stoczeniu krótkiej walki wycofał się.