Zamkowy Las w Czudcu – jaki był przed blisko wiekiem

W Archiwum Państwowym w Przemyślu zgromadzono sporo zbiór planów urządzenia lasu majątków leśnych z Podkarpacia z okresu międzywojennego. Niedawno miałem okazję obejrzeć kilka z nich, ze starannie wykonanymi odręcznymi mapami i opisami taksacyjnymi w formie maszynopisów. Moją uwagę zwrócił "Plan gospodarczy dla obrębu Czudec na okres 1939/1940-48/49 własności Adama Uznańskiego".

Z elaboratu tekstowego tego planu pozwalam sobie zamieścić co ciekawsze fragmenty: 

II. Konfiguracja terenu, klimat, gleba, runo leśne, drzewostany, typy leśne.

Rzeźba terenu:

Konfiguracja pozioma lasu jest na ogół mało korzystna. Las bowiem składa się z 5-ciu kompleksów oddalonych od siebie od 2–3-ch kilometrów (z dalszych dokumentów wynika, że jednak czterech: Zamkowy Las - 227 ha, Piekliska - 11 ha, Kosina-Połomyja - 263 ha, Kamionka - 104 ha, kompleks Wielki Las stał się własnością Wiktorów). W obrębie lasu są 2 enklawy, położone w obrębie Kamionka i Las Zamkowy.

Granice lasu wykazują zygzakowatą formę i zamykają dość duże pół-enklawy osiedlami włościańskiemi.

Granice obszaru leśnego w związku z niedawną przeprowadzoną reambulacją granic, zostały w terenie oznaczone słupkami betonowymi i rowami.

Konfiguracja pionowa lasu bardzo urozmaicona, teren silnie pofałdowany, wykazuje maximum wzniesienia 392 m n.p.m., oraz minimum 228 m n.p.m. Różnica więc wysokości wynosi 164 m. Teren we wszystkich kompleksach posiada charakter górski, z licznymi wzniesieniami, debrami i synklinami, któremi sączą się strumyki.

Klimat:

Klimat okolicy nie wiele różni się od klimatu południowych ziem Polski. W tym pasie bowiem schodzą się wpływy klimatu kontynentalnego i górskiego – które w sumie dają ostre zimy z średnio obfitymi opadami śnieżnemi i łagodne ciepłe lato. W tych warunkach okres wegetacyjny jest prawie o pół miesiąca krótszy niż na równinach.

Gleba:

Skałami macierzystemi gleb tutejszych są krzemiany. Pod względem składu i pochodzenia są to silnie zwietrzałe piaskowce, miejscami wapienne, oraz łupki iłowe, które wraz z napływowemi glinkami i związkami humusowemi tworzą typową glebę leśną Podkarpacia.

Rzeźbę terenu tworzą mniej lub więcej pofałdowane pagórki i wzniesienia, których stoki opadają ku dolinom rzeki Wisłoka, oraz potokom jako dopływom tejże rzeki.

Pod względem litologicznym są to silnie zwietrzałe piaskowce, miejscami z domieszką kredy i łupków iłowych, które wraz z glinkami dyluwialnemi i nieznaczną domieszką związków humusowych tworzą typową glebę leśną Podkarpacia.

Gleba ta miejscami silnie gliniasta, miejscami też ze znaczną domieszką piasku i wapieni, jest dość głęboka, żyzna i na ogół przepuszczalna. Struktura fizyczna gleby jest drobnoziarnista, o średniej wilgotności.

Podglebie tworzą warstwy gliniaste, miejscami z domieszką iłu, a na wzniesieniach zaś podglebie tworzy piaskowiec z licznemi okruchami zwietrzałymi. Domieszka iłu w podglebiu decyduje o większej lub mniejszej przepuszczalności, która wybitnie wpływa na sprawność gleby i produkcję drzewną. W dolinach występują gleby napływowe o dużej zawartości związków humusowych, zazwyczaj podmokłe.

Wykonane na miejscu próby chemiczne gleby wykazały obecność wapna, które dodatnio wpływa na strukturę fizyczną gleby, oraz wegetację siedliska, tworząc typ siedliskowy w tych miejscach, Fagetum i Fageto-Abietum.

Zamkowy Las na fotomozaice z 1944 roku

Gatunki drzew:

Na podstawie przeprowadzonej szczegółowej taksacji stwierdzono następujące partycypacje poszczególnych gatunków w składzie drzewostanów: jodła 37,92% – sosna 30% – świerk 7,69% – buk 7,47% – olchy 5,42% – dąb 3,23% – modrzew 3% – grab 2,19% – brzoza 2,05% – iwa, osika, jesion 0,65% – halizny 0,38%.

Opis gatunków drzew i typów:

a/ Jodła 37,92% – stanowi tu typ panujący, najpowiedniejszy co do siedliska i wysoko się rentujący. Przyrosty bardzo dobre. Cierpi od szkód ze strony nadmiernie rozmnożonej zwierzyny. Jodła tak obecnie, jak i w przyszłości musi być głównym gatunkiem produkcji. Dlatego też przyjęto system zagospodarowania najodpowiedniejszy hodowli jodły. Gleba pod drzewostanami jodłowymi sprawna. Runo złożone z roślin cechujących typ Abietum.

b/ Sosna 30% jest tu zasadniczo gatunkiem przejściowym sztucznie wprowadzonym na za dobrym siedlisku. Wykazuje przyrosty znakomite i b. bujne, produkuje jednak najgorsze drzewo sosnowe, gąbczaste, grubosłoiste, z zarosłymi sękami czarnymi. Wartość techniczna drewna sosnowego niska. Ze względu jednak na dobre przyrosty, dość dobrą cenę jednostkową i długi okres życia – włącza się ją do gospodarstwa jodłowego /właściwego/ A. Gleba pod sośninami łatwo się zachwaszcza ostrężyną i maliną, zwłaszcza po 35 roku życia, kiedy proces wydzielania przybiera na intensywności. Dlatego też drzewostany te należy podsiewać jodłą dla ochrony siedliska.

c/ Świerk 7,69% został tu wprowadzony sztucznie przed kilkudziesięciu laty, podczas ogólnej świerkomanii zapoczątkowanej z Niemiec. Na siedlisko lasu Czudec kompletnie się tu nie nadaje. Rośnie początkowo dobrze, lecz już od 30 roku życia powoli ustaje w przyrostach, stając się pastwą opieńki (Armillaria mellea), która najpierw niszczy włośniki, następnie mniejsze, a wreszcie grubsze korzenie świerków. Wtórnym jego szkodnikiem są różnego rodzaju korniki. Wynikiem walki świerka z wymienionymi szkodnikami są liczne użytki przygodne (suszyce), przedstawiające bardzo lichy opał. Każdy przekrój poprzeczny ściętego świerka ma na obwodzie kilka do kilkanaście bardzo wąskich, czasem mikroskopijnie wąskich słoi, które są dowodem powolnej i zdecydowanej agonii.

Świerki usychają najpierw pojedynczo, a później gromadnie, powodując luki przerwy, i ogólne przerzedzenie. Zamożność i wartość drzewostanów bardzo niska tak, iż dalsze przetrzymywanie tych drzewostanów obniża rentę leśną. Siedlisko pod drzewostanami świerkowymi również traci na wartości i utrudnia odnowienie gatunkami właściwymi. Zachwaszcza się ostrężyną i maliną.

Aby nie kontynuować strat w rencie leśnej i degradacji siedliska, plan niniejszy stworzył dla świerka i innych gatunków przejściowych gospodarstwo B (przejściowe).

Wszystkie świerki będące w niedużej ilości w innych drzewostanach gospod. A należy wycinać w ramach trzebieży.

d/ Buk 7,47% rośnie na właściwym siedlisku. Przyrosty dobre, jednak ogólnie wartość drzewostanów bukowych dużo niższa od jodły. Wpływ buka na glebę dodatni, dlatego należy go tolerować. Runo złożone z roślin właściwych typowi Fagetum.

e/ Olcha czarna i szara – razem 5,42%. Olcha czarna nad potokami, a więc na glebach mokrych z wodą przepływającą stanowi typ Alnetum właściwy w stosunku do tego siedliska. Olcha szara oraz olcha czarna na siedliskach wyżej położonych przedstawiają liche gatunki przejściowe, o bardzo marnej wartości i ujemnym wpływie na glebę, (vide  np. 1s). Drzewostany takie włączono do gospodarstwa B.

e/ Dąb 3,23% występuje pojedynczo i przeważnie w młodnikach. Rośnie dobrze i jest cenną domieszką, którą należy wprowadzać.

f/ Modrzew 3% znajduje się na wartościowym siedlisku. Lubi rosnąć w pomieszaniu, na miejscach świeżych i przewiewnych. Jako cenną przymieszkę należy go wprowadzić.

g/ Grab 2,19%. Rośnie dobrze i nieźle wpływa na glebę. Jednak ze względu na niską wartość i jedynie opałową, należy go tolerować tam, gdzie już rośnie, oraz jako pojedynczą domieszkę. Lite drzewostany grabowe 24 c, d, 26 b, włączono do gospodarstwa B.

h/ Brzoza 2,05% – osika 0,27% są gatunkami przejściowymi, które w drodze zabiegów pielęgnacyjnych powinny być wyeliminowane. Pewną ilość prostych osik i brzóz należy pozostawić, aby wyrosły na poszukiwany materiał.

i/ Jesion 0,33% jest cenną domieszką, którą w dalszym ciągu należy wprowadzić.

j/ Iwa 0,05% – jest chwastem leśnym. Eliminować ją w czyszczeniach i trzebieżach. Gatunki właściwe zajmują łącznie 81,95%, przejściowe 11,67%, halizny 0,38%.

IV. Gospodarka w poprzednim okresie gospodarczym.

Użytkowanie:

Lasy rewiru Czudec zagospodarowane były w 1931/32 programem gospodarczym na okres 5-letni. W 1933/33 wykonano aneks do programu, który zatwierdzono decyzją Województwa L.R.L. 2/131.

Od roku 1933 gospodarowano na podstawie planu gospodarczego na okres 10-letni 1932/33–1941/42, zatwierdzonego dnia 6.XII.1933 L.R.L. 2/131.

Plan powyższy przestał ekspirować w r. 1939 wskutek podziału rodzinnego i odpadnięcia kompleksu Wielki Las (przejętego przez Wiktorów)  z powierzchnią obrębu.

Plan gospodarczy przewidywał 2 gospodarstwa:

I. ze zrębami częściowymi,

II. ze zrębami czystymi, jednak problemu świerkowego nie rozwiązał, co obniżyło dochód z lasu.

Użytkowanie nie zostało przekroczone.

Czyszczeń zaprojektowano na powierzchni 74 ha, jednak nie zostały one wykonane. Obecnie kładzie się nacisk na ich umiejętne i celowe wykonanie.

Prześwietlenia i trzebieże, jakkolwiek zaprojektowane były w minimalnych rozmiarach – nie zostały wykonane, co odbiło się ujemnie na przyrostach drzewostanów. W obecnym 10-leciu trzebieży nie wolno zaniedbać, mimo, że pociągają one za sobą dużo trudu i umiejętności.

Zalesienia przewidziane w planie gospodarczym zostały wykonane, uzupełnienia ich objęto w niniejszym planie.

Z drzewa pozyskanego z użytków głównych wyrabiano kopalniaki, grubsze drzewa przecierano na deski we własnym tartaku w Czudcu.

Gałęzi kupy i sągi sprzedawano okolicznej ludności – materiał tarty i kopalniaki kupcom zamiejscowym.

W porównaniu map drzewostanowych zwraca przed wszystkim uwagę trwałość granic rolno-leśnych. Analiza składów gatunkowych wskazuje na wyraźne zwiększenie powierzchni wydzieleń z dominacją buka (kolor żółty na nowej mapie, morski na starej)  i dębu  (kolor grafitowy na nowej mapie, brak na starej) oraz zmniejszenie mozaikowego udziału sosny (kolor brązowy na nowej mapie, ceglasty na starej). Jodła (kolor niebieski na nowej mapie, beżowy na starej)  nadal pozostaje ważnym składnikiem lasu, choć jej rozmieszczenie uległo zmianom. Należy jednak pamiętać, że mapy przedstawiają gatunek panujący w wydzieleniu, a nie pełny skład gatunkowy drzewostanów. Do bardziej szczegółowych wniosków konieczna byłaby analiza poszczególnych wydzieleń, co jest oczywiście możliwe ale bardziej pracochłonne.