Alabaster z Łopuszki - historia prasowa

Zdjęcie archiwalne szybu kopalni w Łopuszce Wielkiej z profilu  "Polska południowo-wschodnia"
– cyfrowa korekta jakości obrazu z wykorzystaniem AI.

W marcu 2026 roku pojawiła się informacja, że ponad osiem hektarów terenu po dawnej kopalni alabastru w Łopuszce Wielkiej zostanie przekazane gminie Kańczuga. Samorząd zamierza wykorzystać ten obszar na cele rekreacyjne i sportowe. Dla młodszych mieszkańców i przybyszy, naturalnym jest aby właśnie w ten sposób wykorzystać rozległe chaszcze za siedzibą Komunalnego Klubu Sportowego Alabaster. Starsi pamiętają jeszcze żywe przedsiębiorstwo górnicze z nadziejami na lepszą przyszłość. 

Chaszczownicy mają ostatnią szansę eksploracji terenu z tajemniczymi zagłębieniami, gruzowiskami i pozostałościami dawnej infrastruktury. Niewielu pamięta, że przed wiekiem, a może nawet przed półtorej wiekiem zaczęła tu funkcjonować jedna z najbardziej niezwykłych kopalń Podkarpacia.

Historia łopuszańskiego alabastru proponuję poznać przez optykę trzech reportaży z rzeszowskiego dziennika Nowiny z lat 1958, 1989 i 2015. Takie spojrzenie przynosi nie tylko ciekawe szczegóły dotyczące funkcjonowania samej kopalni, ale przypomina również sposób dominującej narracji prasowej w różnych "epokach".

Zdjęcie z artykułu z 1989 r. – cyfrowa korekta jakości obrazu z wykorzystaniem AI.

Nie zawsze zamki na lodzie (1958 – Nowiny Rzeszowskie: organ Komitetu Wojewódzkiego PZPR)

Reportaż Stanisława Witowskiego opublikowany 2 kwietnia 1958 roku jest przede wszystkim głosem w dyskusji o przyszłości przemysłu gipsowego na Rzeszowszczyźnie. Autor polemizuje z poglądem, że niektóre przedsięwzięcia gospodarcze są z góry skazane na niepowodzenie. Tytułowe „zamki na lodzie” odnoszą się do nierentownej kopalni węgla w Grudnej, jednak zdaniem Witowskiego przypadek Łopuszki był zupełnie inny - przyszłościowy. Punktem wyjścia rozważań staje się referat prof. inż. Władysława Skalmowskiego wygłoszony w rzeszowskim oddziale NOT. Skalmowski podkreślał, że złoża gipsów w województwie rzeszowskim należą do najbogatszych w Polsce, a alabaster wydobywany w Łopuszce jest surowcem wysokiej jakości. Rozpoznane zasoby oceniano na około 50 tys. m³, jednak przypuszczano, że rzeczywiste złoże może być wielokrotnie większe. Witowski przyznał, że kopalnia funkcjonuje na granicy rentowności, ale jego zdaniem problem nie tkwił w jakości surowca, lecz w sprzedaży nieprzetworzonej kopaliny. Podejmowano próby produkcji galanterii alabastrowej, lecz nie rozwinęły się one na większą skalę, natomiast prawdziwą szansę upatrywano w produkcji wysokogatunkowych gipsów chirurgicznych i dentystycznych. Rachunek ekonomiczny wydawał się oczywisty - podczas gdy tona surowca przynosiła około 162 zł, cena gipsów dentystycznych i chirurgicznych wynosiła od 1600 do 2000 zł za tonę. W dodatku istniało odpowiednie zaplecze przetwórcze – Wytwórnia Chemiczno-Stomatologiczna w Rzeszowie oraz zakład w Czudcu zajmujący się wypalaniem gipsów. Cały reportaż utrzymany jest w charakterystycznym dla epoki tonie wiary w możliwości racjonalnego planowania i rozwój przemysłu. Co znamienne, nie ma w nim praktycznie nic o przedwojennych dziejach kopalni, a przecież dopiero w 1958 r. zmarł w Krakowie Roman hr. Scipio wywłaszczony właściciel. Dla czytelnika Nowin historia zakładu zaczyna się właściwie dopiero wraz z jego powojennym funkcjonowaniem.

Archiwalne zdjęcie ze współczesnego folderu o Łopuszce Wielkiej
– cyfrowa korekta jakości obrazu z wykorzystaniem AI.

„...drugiemu nie da!” (1989 - Nowiny: dziennik Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej)

Trzydzieści jeden lat później Edmund Gajewski patrzy na Łopuszkę z zupełnie innej perspektywy. Jego reportaż jest próbą odpowiedzi na pytanie, dlaczego mimo licznych pomysłów i ambitnych planów nie udało się w pełni wykorzystać potencjału miejscowego złoża. Po raz pierwszy na łamy „Nowin” wraca szerzej historia przedwojenna historia podkarpackich alabastrów. Autor przypomina, że kopalnię uruchomiono w 1928 roku, a z jej powstaniem związany był hrabia Scipio del Campo. To znamienny znak czasu, gdy można już było pisać o ziemianach i prywatnych inicjatorach przedsięwzięć gospodarczych bez socrealistycznego jadu, a nawet z pewną dozą sympatii. Reportaż Gajewskiego rekonstruuje kolejne etapy dziejów przedsiębiorstwa. II wojna światowa przyniosła zniszczenie infrastruktury kopalni i przerwanie działalności. W 1952 roku przeprowadzono odwodnienie wyrobisk i wznowiono eksploatację. W 1954 roku, po odwodnieniu szybu i chodników oraz ich odczyszczeniu, załoga przystąpiła do eksploatacji. Kopalnia podlegała wówczas przedsiębiorstwu z Jarosławia, a alabaster był wykorzystywany do rekonstrukcji i odnowień wnętrz wielu zabytkowych obiektów. Posadzki, bogata sztukateria Zamku Królewskiego w Warszawie, niejedna wspaniała rzeźba w Pałacu Łazienkowskim czy wilanowskim odrodziła się m.in. dzięki alabastrowi z Łopuszki.

Gipsy krystaliczne z pobliskich Siedlisk

Kolejnym ważnym momentem było przejęcie zakładu przez Przedsiębiorstwo Produkcji Kruszywa i Usług Geologicznych Kruszgeo w 1964 roku. Rozwijano współpracę ze spółdzielnią wielobranżową w Czudcu i podejmowano próby szerszego wykorzystania miejscowego surowca. Były to w pewnym sensie realizacje pomysłów, które pojawiały się już w artykule Witowskiego sprzed trzydziestu laty. Mimo tych starań nie udało się jednak stworzyć trwałych podstaw rentownej działalności. W 1974 roku zakończono wydobycie alabastru, a zakład próbował znaleźć nowe zadania. Rozpoczęto kruszenie diatomitu przywożonego z okolic Kuźminy i na małą skalę produkowano masy odlewnicze z wykorzystaniem wcześniej wydobytego materiału na potrzeby rzeszowskiego WSK. 

Metalowy trójnóg nad zasypanym szybem kopalni,
Zdjęcie z artykułu z 1989 r. – cyfrowa korekta jakości obrazu z wykorzystaniem AI.

Podjęto także próby wznowienie eksploatacji alabastru, nieudolnie inwestując w nową infrastrukturę i wyposażenie kopalni. Żaden z tych pomysłów nie doprowadził jednak do trwałego odrodzenia przedsiębiorstwa. W 1988 roku na polecenie Urzędu Górniczego w Krośnie dokonano zasypania nieczynnego szybu. Tekst Gajewskiego opisuje miejsce zawieszone pomiędzy przeszłością a przyszłością, w którym nadal istnieją budynki, urządzenia i pamięć dawnych pracowników, ale nikt nie potrafi odpowiedzieć na pytanie, co będzie dalej.

Rozpadający się budynek administracyjno-biurowy na terenie kopalnianym

Dzisiaj jest ściernisko, kiedyś było wyrobisko alabastru (2015 Nowiny24)

Kiedy Cezary Kassak odwiedza Łopuszkę Wielką w 2015 roku, od zakończenia wydobycia minęło już ponad czterdzieści lat. Kopalnia nie jest już zakładem przemysłowym ani nawet obiektem oczekującym na reaktywację. Staje się częścią krajobrazu i lokalnej pamięci. Autor przypomina historię eksploatacji alabastru i znaczenie miejscowego złoża. Podkreśla jego wyjątkową jakość oraz fakt, że Łopuszka należała do nielicznych miejsc w Polsce związanych z wydobyciem tego surowca. Pojawiają się również informacje o przedwojennych początkach kopalni i działalności rodziny Scipio del Campo. 

Autor sięgnął też do dokumentacji  kopalni w Łopuszce z lat 50-tych XX wieku z Archiwum Państwowym w Rzeszowie skąd dowiadujemy się, że kopalnię pod egidą Jarosławskich Zakładów Terenowego Przemysłu Materiałów Budowlanych uruchomiono w sierpniu 1953 roku. W marcu 1954 r. zatrudniała ona 26 pracowników fizycznych i 2 umysłowych. Wywiady z dawnymi pracownikami przynoszą szereg intersujących szczegółów dotyczących funkcjonowania przedsiębiorstwa.  Jan Uliszak jako górnik w kopalni alabastru przepracował 25 lat. - Szyb był głęboki na 60-70 metrów (poza wydobywczym kopalnia miała jeszcze szyb wentylacyjny - red.), w dół schodziło się po drabinach - relacjonuje Jan Uliszak. - Praca była żmudna. Wydobywaliśmy ok. 30 wózków dziennie. Kruszarka ten gips kruszyła, a potem był on płukany. Jednocześnie reportaż skupia się przede wszystkim na śladach, jakie pozostały po działalności górniczej. Wyrobiska zarastają lasem, dawna infrastruktura znika z krajobrazu, a pamięć o kopalni przechowywana jest głównie przez mieszkańców i byłych pracowników.

Magazyn materiałów wybuchowych i spłonek - uległ wybuchowi sukcesji roślinnej

Powraca także pytanie, które przewijało się przez wszystkie wcześniejsze artykuły: czy potencjał złoża został rzeczywiście wykorzystany? Pojawiają się szacunki wskazujące, że w ziemi mogą nadal pozostawać znaczne ilości (167 tysięcy ton) wysokiej jakości alabastru. Jednak w przeciwieństwie do poprzednich dekad nie mówi się już o wielkich planach przemysłowych. Znacznie częściej pojawia się myślenie o dziedzictwie, edukacji i turystyce. Dawna kopalnia przestaje być przede wszystkim zakładem pracy, a staje się elementem historii regionu.

Epilog

Trzy reportaże opublikowane na przestrzeni niemal sześćdziesięciu lat pokazują nie tylko dzieje jednej kopalni, ale również ewolucję sposobu myślenia o przeszłości.

W 1958 roku najważniejsza była przyszłość i rozwój przemysłu. O przedwojennych korzeniach przedsiębiorstwa niemal nie wspominano.

W 1989 roku zaczęto odzyskiwać pełniejszą historię miejsca, przywracając pamięć o jego twórcach i kolejnych etapach rozwoju.

W 2015 roku kopalnia stała się już przede wszystkim elementem lokalnego dziedzictwa.

Dziś, gdy teren dawnej kopalni ma otrzymać nowe funkcje społeczne i rekreacyjne, historia zatacza kolejne koło. Miejsce, które przez dziesięciolecia kojarzyło się z wydobyciem alabastru, ponownie zmienia swoje znaczenie. Być może właśnie dlatego warto wracać do starych gazet.

Fragment artykułu z Gazety Narodowej z 1877 r. "Listy do przyjaciela o wystawie lwowskiej" autorstwa Agatona Gillera

Co ciekawe, podczas pracy nad tym tekstem udało się odnaleźć źródła, których nie przywoływał żaden z autorów reportaży. Już w 1877 roku „Gazeta Narodowa” wspominała o kopalni i fabryce gipsu nawozowego należącej do rodziny Scipio del Campo w Łopuszce Wielkiej. Hrabia Karol Scipio del Campo (1842-1912) na Krajowej Wystawie Rolniczej i Przemysłowej we Lwowie 1877 w dziale "Górnictwo i hutnictwo" prezentował gips w bryłach i gips mielony w beczkach. 

W 1882 roku kopalnia i fabryka wzięły udział  w wystawie rolniczo-przemysłowej w Przemyślu.

Katalog wystawy rolniczo-przemysłowej w Przemyślu 1882

W 1888 roku „Rocznik Statystyki Przemysłu i Handlu Krajowego” Rutowskiego odnotował działające w Łopuszce kopalnię gipsu i młyn gipsowy. 

Ogłoszenie w gazecie "Rolnik : tygodnik dla gospodarzy wiejskich : organ c. k. galicyjskiego Towarzystwa gospodarskiego" z 1904 r.

Zakład pojawia się również w skorowidzach przemysłowych z lat 1906 i 1912, a także na Mapie górniczo przemysłowej Galicji z 1910 roku

Fragment mapy górniczo przemysłowej Galicji z 1910 roku - w Łopuszce Wielkiej zaznaczono złoża gipsu i "gipsarkę" czyli fabrykę gipsu

W świetle tych informacji coraz mniej przekonująco wygląda często powtarzana teza, że historia kopalni rozpoczęła się w 1928 roku. Znacznie bardziej prawdopodobne wydaje się, że rodzina Scipio prowadziła w Łopuszce przedsiębiorstwo gipsowe już od XIX wieku. Rok 1920 oznaczał prawdopodobnie wznowienie działalności pod egidą hrabiego Romana Scipio po zniszczeniach i kryzysie wywołanym przez I wojnę światową. Mniej prawdopodobne wydaje się, że fabryka została zamknięta po śmierci Karola Scipio del Campo w 1912 r. i ponownie uruchomiona przez syna dopiero w 1920 r.

Informacja z publikacji „Przemysł budowlany Polski Odrodzonej 1919-1929” z 1922 r.

Z kolei rok 1928 mógł być początkiem nowego etapu związanego z eksploatacją alabastru, który z czasem przesłonił pamięć o wcześniejszej, wieloletniej produkcji gipsu, chociaż już w 1922 roku wydobywano tu "gips alabastrowy".

Informacja w „Roczniku Polskiego Przemysłu i Handlu” z 1938 r.
B. Dr Roman hr. Scipio (1877-1958) – właściciel; E. Jan Głowacki – zarządca/kierownik

Historia łopuszańskiej kopalni nie zaczyna się więc w latach dwudziestych XX wieku, lecz co najmniej pół wieku wcześniej. Paradoksalnie więc największym odkryciem podczas lektury reportaży „Nowin” okazało się nie to, co zostało w nich napisane, lecz to, czego w nich zabrakło – niemal całkowicie zapomniana historia XIX-wiecznej kopalni i fabryki gipsu rodziny Scipio del Campo.

I na koniec ponownie krystaliczne gipsy z Gipsiarni w Siedliskach