Kaplica Wiktorów w Załużu

W 2025 roku odwiedziłem miejsce, które kusiło mnie odkąd Miejska Biblioteka Publiczna w Sanoku opublikowała w wersji cyfrowej kolekcję archiwalną rodziny Wiktorów z Wiatrowic herbu Brochwicz – jednego z najznamienitszych rodów Ziemi Sanockiej. Rodzina Wiktorów związana z tym regionem od ponad 200 lat, posiadała kilka majątków ziemskich m.in. w Zarszynie, Woli Sękowej, Nowotańcu, Niebocku. Czytelnicy tego bloga z pewnością pamiętają, że Wiktorowie posiadali również  folwark w mojej rodzinnej miejscowości Nowej Wsi Czudeckiej.  Sanocka kolekcja zawiera m in. obszerne prace o tematyce łowieckiej Stefana Wiktora (ur. 1883- zmarłego po 1953 roku), syna Adama Wiktora (1847-1907), właściciela majątku w Wujskiem i Załużu. Najcenniejszą dla mnie jest kolekcja 7 albumów fotograficznych dokumentujących życie rodzinne Wiktorów z lat 1884-1963 oraz odwiedzane przez nich miejsca.

Kapliczka w Załużu 
Album V (Brzozowiec, Janów, Jasionów, Lesko, Lwów,
Olszanica, Słonne, Stefkowa, Wietrzna, Załuż) : 1937-1939

Album zawiera miedzy innymi kilka fotografii neobarokowej kaplicy grobowej wybudowanej w 1880 r. przez ówczesnego właściciela Załuża Adama Wiktora, około 400 m na zachód od dworu, na lekkim wzniesieniu. Kaplica położona na bezdrzewnym zboczu nad linią kolejową Zagórz-Chyrów, pełniła funkcję pierwszej świątyni rzymsko‑katolickiej w Załużu oraz była miejscem pochówku rodziny Wiktorów. Niewielkie wnętrze mieściło kilkunastu wiernych, jednakże ludzie w czasie różnych uroczystości, takich jak majówki, czy rezurekcje, gromadzili się wokół kaplicy. Służyła jako obiekt liturgiczny do 1931 roku, kiedy to w Załużu wybudowano kościół. Jaka relacja łączyła rodzinę Wiktorów z Załuża z "moimi" Wiktorami z Nowej Wsi? Na podstawie dostępnych źródeł genealogicznych Adam Wincenty Wiktor z Załuża (1847–1907) oraz Józef Wiktor z Nowej Wsi Czudeckiej  (1896–1972) posiadali wspólnego dziadka i babkę.

Euzebiusz Tomasz WIKTOR z Wiatrowic h. Brochwicz

(1785–1860)

x

Joanna GRODZICKA z Grodziska h. Łada

(ur. ok. 1790)

├── Jakub Maurycy Apolinary WIKTOR z Wiatrowic 

│   (1814–1887)

│   x Wincentyna Apolonia Zatorska h. Ślepowron

│   │

│   └── Adam Wincenty WIKTOR z Wiatrowic (Załuż)

│       (1847–1907)

│

└── Józef Teodozy Teodor WIKTOR z Wiatrowic

    (1817–1854)

    │

    └── Józef WIKTOR z Wiatrowic

        (1854–1899)

        x Maria hr. ŁOŚ z Grodkowa i Januszowic h. Dąbrowa

        │

        └── Józef WIKTOR z Wiatrowic (Nowa Wieś Czudecka)

            (1896–1972)

W podpiwniczeniu kaplicy znajduje się 8 wnęk trumiennych na dwóch kondygnacjach. Spoczywały w nich ciała m.in. Adama Wiktora, Olgi Wiktor z Żurawskiej, Heleny Pędreckiej z Jabłońskich i prawdopodobnie żony Jakuba Wiktora.

Podczas II wojny światowej w okresie okupacji sowieckiej Załuż był w strefie przygranicznej, a po sąsiedzku wybudowano dwa bunkry tzw. „Linia Mołotowa”. Sowieccy żołnierze jak to mieli w zwyczaju poszukiwali w grobowcu kosztowności, a "przy okazji" zbezcześcili pochowane szczątki. 

W 1944 r. podczas działań frontowych ostrzał niemiecki uszkodził kaplicę, niszcząc sklepienie. W późniejszym okresie, wysadzenie bunkrów i wandalizm doprowadziły do dalszych dewastacji. Obecnie na skutek braku zadaszenia i porostu krzewów zniszczenia postępują.

Okoliczny teren jest także mocno zarośnięty. Chociaż do ruin kaplicy prowadzi odkrzaczona ścieżka, najlepszym okresem na odwiedziny i fotografowanie jest pora bezlistna.

Po sąsiedzku można też obejrzeć szczątki umocnień  „Linii Mołotowa”: schron do ognia czołowego (PDOT) numer GB Kriepost: 08-ZA-03 oraz schron do ognia bocznego - półkaponiera (OPPK) numer GB Kriepost: 08-ZA-04

Z Załuża od drogi głównej prowadzi tu wąska asfaltowa dróżka.