Artykuł „Die deutsche evang. Pfarrgemeinde Bandrów” (Niemiecka ewangelicka wspólnota parafialna Bandrowa), opublikowany w czasopiśmie Deutsches Volksblatt für Galizien 10 kwietnia 1908 r.
Wspólnota ta obejmuje następujące osady: Bandrów Kolonia, Siegenthal, Steinfels, Obersdorf, Prinzenthal i Makowa. Wszystkie te osady liczą łącznie 900 Niemców. Bandrow Kolonia i Siegenthal leżą w powiecie leskim, natomiast pozostałe cztery miejscowości należą do sąsiedniego powiatu dobromilskiego. Wszystkie sześć miejscowości zostało założonych w czasach cesarza Józefa II. Ponieważ leżą na nieurodzajnych, górzystych terenach, zaliczają się do najbiedniejszych niemieckich osiedli w Galicji.
Bandrów Kolonia
Cmentarz w Bandrowie Kolonii
Bandrów Kolonia (poczta Ustrzyki Dolne) jest osadą macierzystą. W 1908 r. liczy 52 numery domów i 380 niemieckich mieszkańców. W obrębie samodzielnej gminy Bandrów Kolonia znajduje się rusińska gmina Bandrów, która rozdziela kolonię na część górną (Oberdorf), liczącą 29 numerów, oraz dolną (Unterdorf), liczącą 23 numery. Murowany kościół ewangelicki i plebania znajdują się w Dolnej Wsi. Murowana szkoła, do której w 1908 r. uczęszcza 76 niemieckich dzieci w wieku szkolnym, stoi pośrodku, między Górną i Dolną Wsią, a więc właściwie w środku rusińskiego Bandrowa. Obecnie dzieci naucza tam czeski nauczyciel. Ponieważ w Bandrowie prawie zawsze pracował również pastor nieniemiecki (obecnie Bandrów Kolonia nie ma pastora), brakowało tam przywódcy, który rozumiałby miejscową społeczność. Z tego powodu tamtejsi Niemcy pozostają daleko w tyle za mieszkańcami innych niemieckich osiedli w Galicji pod względem ogólnego wykształcenia, zachowania własnej tożsamości narodowej i przygotowania gospodarczego. Wielu nie potrafi ani czytać, ani pisać, a hodowla zwierząt i rolnictwo stoją na niskim poziomie. Najwyższy czas, aby do Bandrowa Kolonii, położonego w pięknej dolinie otoczonej malowniczymi, zalesionymi górami, przybyli niemiecki nauczyciel i niemiecki pastor, którzy nadrobiliby i naprawili zaniedbania swoich poprzedników.
Steinfels
Steinfels leży cztery kilometry na północ od Bandrowa. Jest samodzielną gminą, liczącą zaledwie 10 numerów domów, ustawionych w jednym szeregu. Łącznie mieszka tam 9 niemieckich rodzin, liczących 60 osób. Dwie niemieckie rodziny, w sumie 16 osób, należące do Steinfels, mieszkają w sąsiedniej miejscowości Stebnik. W Steinfels nie ma szkoły. Jedynie zimą dzieci uczy tam niemiecki nauczyciel domowy, który często sam zaledwie potrafi czytać i pisać. Uczy je języka niemieckiego, czytania i pisania. Głównym materiałem do czytania jest Biblia.
 |
| Cmentarz w Siegenthal |
Siegenthal, położone przy drodze i linii kolejowej prowadzącej z Krościenka do Ustrzyk Dolnych, zostało przyłączone do sąsiedniej rusińskiej gminy Berehy Dolne wskutek namów skierowanych do ówczesnych radnych gminnych. W związku z tym 30 niemieckich rodzin, liczących 165 osób, należy obecnie do Berehów Dolnych. Czterdzieścioro niemieckich dzieci w wieku szkolnym jest zmuszanych, poprzez nakładanie kar pieniężnych na rodziców, do uczęszczania do szkoły polsko-rusińskiej. Niemcy współbudowali tę szkołę, sądząc, że będzie się w niej nauczać również języka niemieckiego. Utworzenie niemieckiej szkoły w Siegenthal jest zatem sprawą niezwykle pilną. Jak poinformowano kierownictwo Związku w Lwowie, Niemieckie Towarzystwo Szkolne w Wiedniu ma w najbliższym czasie przystąpić do rozwiązania tej kwestii.
 |
| Cmentarz w Obersdorfl |
Obersdorf (poczta Krościenko) znajduje się zaledwie kilkaset kroków od stacji kolejowej w Krościenku. W tej niewielkiej, samodzielnej gminie było 16 numerów domów, zamieszkanych przez taką samą liczbę niemieckich rodzin. W 1904 r. trzy rodziny wyemigrowały jednak do Poznania. Trudno byłoby mieć za złe Niemcom z Obersdorf, gdyby również szukali w Poznaniu lepszej przyszłości. Słaba ziemia, brak szkoły, kościół oddalony o 12 kilometrów, otoczenie ludności innej narodowości i doświadczane wszędzie nierówne traktowanie – oto warunki, w jakich żyje tutaj 82 Niemców w Obersdorf. Wprawdzie niemiecka szkoła w Siegenthal przyniosłaby korzyść również piętnastu niemieckim dzieciom w wieku szkolnym z Obersdorf, ale ich sytuacja nie uległaby przez to znaczącej poprawie. W sąsiadującej z Obersdorfem miejscowości Liskowate mieszkają jeszcze dwie niemieckie rodziny, liczące łącznie 10 osób. Dawniej było tam pięć niemieckich rodzin, z których dwie wyemigrowały do Ameryki, a jedna do Steinfels.
Prinzenthal
Prinzenthal (poczta Starzawa) podziela los Obersdorf, i to w jeszcze gorszym stopniu. Mimo że liczy zaledwie 12 numerów domów i 70 niemieckich mieszkańców, jest samodzielną gminą. Nauczanie dzieci w wieku szkolnym odbywa się tam, podobnie jak w Steinfels, wyłącznie zimą. Jeśli mieszkańcy Prinzenthal chcą uczestniczyć w nabożeństwie w kościele (Bandrów Kolonia), muszą wyruszać bardzo wcześnie rano, a wracają do domu dopiero późnym wieczorem. Mimo to Niemcy ze Steinfels, Siegenthal, Obersdorf i Prinzenthal wiernie zachowali swoją niemiecką tożsamość narodową i wiarę. Niejedna większa niemiecka osada mogłaby brać z nich przykład.
 |
| Cmentarz w Makowej |
Makowa
Makowa (poczta Rybotycze), szósta osada należąca do ewangelickiej parafii bandrowskiej, jest od niej oddalona o ponad 30 kilometrów. Jeszcze sześć lat temu Makowa liczyła 32 niemieckie rodziny, obejmujące 200 osób. W wyniku ruchu emigracyjnego w kierunku Poznania opuściło ją jednak do tego czasu już 14 gospodarzy posiadających gospodarstwa rolne, tak że obecnie mieszka tam tylko 120 Niemców. Do jednoklasowej niemieckiej prywatnej szkoły ludowej w Makowej uczęszcza 20 niemieckich dzieci. Obecnie nauczycielem w tej szkole jest Georg Jaki, będący zarazem jedynym prenumeratorem gazety Deutsches Volksblatt w Makowej. Wymownym świadectwem poziomu wykształcenia Niemców należących do parafii bandrowskiej jest fakt, że na całym obszarze parafii są zaledwie cztery osoby prenumerujące i czytające tę gazetę.
 |
| Cmentarz w Siegenthal |
O kolonizacji józefińskiej
W krajobrazie okolic Ustrzyk Dolnych można jeszcze odnaleźć ślady społeczności, których przedstawiciele przybyli tu ponad dwieście lat temu. Są nimi przede wszystkim dawne cmentarze ewangelickie, pozostałości zabudowy i nazwy, które przypominają o niemieckich osadnikach z czasów monarchii Habsburgów. W okolicach Krościenka i Brzegów Dolnych powstały wówczas dwie kolonie: Obersdorf i Siegenthal. Choć dzieliło je zaledwie kilka kilometrów, każda miała własną historię.
Po pierwszym rozbiorze Polski ziemie te znalazły się w granicach monarchii austriackiej. Władze, dążąc do rozwoju gospodarczego nowo pozyskanej prowincji, rozpoczęły akcję osiedlania tu przybyszów z niemieckojęzycznych krajów monarchii. Istotną rolę odegrały patenty cesarza Józefa II z 1781 r., regulujące zasady osadnictwa i zapewniające osadnikom określone przywileje.
Zachęty obejmowały między innymi pomoc finansową, przydział drewna na budowę domów i czasowe zwolnienie z podatków. Do Galicji przybywali przede wszystkim rolnicy i rzemieślnicy. Wśród nich byli także protestanci, którym nowe przepisy gwarantowały możliwość organizowania własnego życia religijnego.
W rejonie dzisiejszej gminy Ustrzyki Dolne powstało kilka takich osiedli. Oprócz kolonii w Bandrowie i Stebniku były to właśnie Obersdorf koło Krościenka oraz Siegenthal w Brzegach Dolnych. Nie były to miejscowości założone na zupełnie pustym terenie. Kolonie lokowano w sąsiedztwie istniejących wsi, a ich mieszkańcy z czasem stawali się częścią lokalnej, wieloetnicznej społeczności.
 |
| Cmentarz w Obersdorfl |
Obersdorf – Górna Wieś
Kolonia Obersdorf była związana z Wolicą, położoną w sąsiedztwie Krościenka, a dziś wchodzącą w jego obręb. Niemiecka nazwa oznacza dosłownie „Górną Wieś”. Jej dokładna data założenia nie jest całkowicie pewna. W opracowaniach popularnych pojawiają się daty z początku lat osiemdziesiątych XVIII w., jednak badania nad rozplanowaniem wsi józefińskich nie pozwoliły na jednoznaczne ustalenie roku powstania tej kolonii. Najbezpieczniej więc przyjąć, że powstała pod koniec XVIII stulecia.
Obersdorf nie był odrębną wsią w takim znaczeniu jak Krościenko. Stanowił niemiecką kolonię rozwijającą się obok starszego osadnictwa. Jego mieszkańcy byli przede wszystkim ewangelikami, a życie religijne kolonii wiązało się z parafią w Bandrowie. Nie każda kolonia niemiecka posiadała bowiem własny kościół czy samodzielną parafię.
O liczebności tej społeczności u schyłku jej istnienia dają wyobrażenie dane przywołane w moim wcześniejszym wpisie o Krościenku. Według informacji opartych na opracowaniu prof. Włodzimierza Kubijowicza, w 1939 r. w samym Krościenku mieszkało 40 Niemców, natomiast w kolonii Obersdorf – 140 osób, w tym aż 110 Niemców. Pokazuje to, że nie była to jedynie niewielka grupa pojedynczych rodzin, lecz wyraźnie wyodrębniona społeczność.
Własnym świadectwem jej obecności był cmentarz ewangelicki. Jego teren wydzielono około 1870 r. z gruntów jednego z kolonistów, w pobliżu granicy Krościenka i Wolicy. Cmentarz był niewielki – zajmował nieco ponad dwa ary. Dziś pozostały po nim nieliczne nagrobki, relikty dzwonnicy cmentarnej i fundamenty kaplicy. To skromne ślady, ale pozwalają zlokalizować miejsce, które przez kolejne pokolenia służyło mieszkańcom kolonii.
 |
| Cmentarz w Siegenthal |
Siegenthal – niemiecka kolonia w Berehach Dolnych
Drugą z interesujących nas osad było Siegenthal, założone na gruntach dawnej wsi Berehy Dolne, dzisiejszych Brzegów Dolnych. W przeciwieństwie do Obersdorfu datowanie tej kolonii jest lepiej udokumentowane. Opracowania naukowe wskazują na rok 1788, kiedy osiedliło się tu dziesięć niemieckich rodzin ewangelickich. Przydzielony im obszar obejmował około 117 hektarów.
Historia tego miejsca jest o tyle ciekawa, że początkowo rozważano inne wykorzystanie tych gruntów – wiązane z gospodarką leśną i pozyskiwaniem drewna. Ostatecznie zdecydowano się jednak na utworzenie osady rolniczej. Nowi mieszkańcy zajmowali się uprawą ziemi, rzemiosłem, a w późniejszym okresie również pracą związaną z rozwijającym się w okolicy przemysłem naftowym. Z czasem część kolonistów powiększała swoje gospodarstwa, nabywając grunty od mieszkańców starszej części Berehów.
Siegenthal nie pozostał zamkniętą, jednorodną osadą. Obok Niemców mieszkali tu Polacy i Ukraińcy. Zmiany w rozplanowaniu wsi przyniosła również budowa linii kolejowej, która przecięła część gruntów rolnych i wpłynęła na przestrzenny układ kolonii.
Jednym z najczytelniejszych śladów jej istnienia jest cmentarz ewangelicki, położony na południe od zabudowy dawnego Siegenthal. Nekropolia powstała w drugiej połowie XIX w. i zajmowała około 1200 m². Zachowały się na niej cztery kamienne krzyże, mające około dwóch metrów wysokości. Nie ma na nich czytelnych inskrypcji, które pozwoliłyby dziś odtworzyć nazwiska pochowanych osób. Cmentarz został uporządkowany i odrestaurowany w 2017 r. dzięki zaangażowaniu lokalnej społeczności.
Wspólnota parafialna w Bandrowie
Obersdorf i Siegenthal łączyła przynależność do większej wspólnoty ewangelickiej. Jej ośrodkiem był Bandrów, gdzie funkcjonowała parafia skupiająca wiernych z kilku niemieckich kolonii w tej części Bieszczadów. W 1934 r. parafia liczyła łącznie 1106 wiernych. W jej skład wchodziły między innymi kolonie Steinfels w Stebniku, Obersdorf koło Krościenka i Siegenthal w Brzegach Dolnych, a także inne osiedla niemieckie.
Warto pamiętać, że liczba 1106 odnosi się do całej parafii, a nie tylko do mieszkańców dwóch opisywanych kolonii. Pokazuje jednak skalę sieci niemieckiego osadnictwa i religijnych powiązań, które przez dziesięciolecia łączyły odległe od siebie wsie.
 |
| Cmentarz w Obersdorfl |
Koniec niemieckich kolonii
Wybuch II wojny światowej przyniósł kres tej społeczności. W ramach niemiecko-sowieckich ustaleń dotyczących przesiedleń ludności niemieckiej z terenów zajętych przez ZSRR, osadnicy z Bieszczadów opuszczali swoje gospodarstwa na przełomie 1939 i 1940 r. Wielu z nich trafiło na tereny włączone do III Rzeszy, między innymi do Wielkopolski i na Pomorze.
Po ich wyjeździe zmieniła się struktura ludnościowa i własnościowa okolicznych wsi. Kolejne wydarzenia wojenne i powojenne – zmiana granicy państwowej, wysiedlenia i powojenne migracje – jeszcze bardziej przekształciły krajobraz społeczny tej części Bieszczadów. Dawne kolonie utraciły swoich mieszkańców, a pamięć o nich stopniowo zaczęła zanikać.
Dziś o Obersdorfie i Siegenthal przypominają przede wszystkim cmentarze, pojedyncze relikty dawnej zabudowy oraz dokumenty i mapy. W Brzegach Dolnych można zobaczyć kamienne krzyże na odnowionym cmentarzu ewangelickim. W Krościenku i Wolicy trzeba uważniej szukać śladów cmentarza dawnej kolonii. Oba miejsca są jednak ważnymi elementami historii regionu.
Niemieccy koloniści nie byli w tej części Bieszczadów jedynie epizodem. Przez około półtora wieku współtworzyli miejscowy krajobraz gospodarczy i kulturowy, żyjąc obok polskich, ukraińskich i innych mieszkańców. Ich historia przypomina, że dawne wsie nad Strwiążem były znacznie bardziej zróżnicowane, niż mogłoby się wydawać na podstawie dzisiejszego obrazu tych miejscowości.
Ślady tej historii można dziś odnaleźć na Szlaku Kolonizacji Józefińskiej, który łączy między innymi Bandrów, Stebnik, Krościenko i Brzegi Dolne. Warto zatrzymać się przy dawnych cmentarzach – to niewielkie, ale bardzo wymowne świadectwa wielokulturowej przeszłości Bieszczadów.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz